Thứ bảy , 1 / 11 / 2014, 18: 2 (GMT+7)
 
 
 
 
 

Hào khí Đông A và những bài học thời Trần

Thứ bảy , 9 / 2 / 2008, 19: 43 (GMT+7)
a class="pw-button-tumblr pw-look-native">
>> “Dân gian đương đại” hay “đứa con lai căng” của nhạc Việt?
>> Dostoievski: Khi Thượng đế đối thoại với từng thời đại
>> Người lập "bảo tàng" Bác Hồ ngay trong nhà mình
>> Dostoievski: "Thượng đế" là không thể hoài nghi!

Lịch sử cổ trung đại nước ta không thiếu những trang sử vẻ vang, nhưng có lẽ nhà Trần là một triều đại đã để lại những dấu ấn sâu đậm nhất, không phải ngẫu nhiên mà các sử gia mệnh danh đây là thời đại của hào khí Đông A .Chúng ta đều biết, theo lối chiết tự, chữ Trần gồm hai chữ Đông và A ghép lại. Đây là thời đại có những con người thật đặc biệt, với khí phách thật đặc biệt, như được lịch sử đặc biệt sinh ra để đối diện với đạo quân xâm lược Nguyên Mông, đạo quân hung hãn đã tung vó ngựa trên khắp cả lục địa Á- Âu. Nói đến hào khí Đông A thực chất là nói đến tầm vóc tráng kiện của dân tộc Việt đã hiên ngang đối diện thắng lợi với một kẻ thù hung hãn, dữ dội và tàn bạo hiếm có trong lịch sử. Các tác phẩm văn học có thể cho chúng ta một cơ sở nhất định để hình dung tầm vóc đó.

Chúng tôi muốn bắt đầu bằng những cảm nhận của hậu thế về thời đại này. Khoảng cuối đời Trần, khi triều đại này đã bắt đầu có biểu hiện suy thoái, Trương Hán Siêu đã viết Bạch Đằng giang phú với nỗi niềm hoài cổ:

Thương nỗi anh hùng đâu vắng tá,

Tiếc thay dấu vết luống còn lưu.

Tuy nhiên, tác phẩm cũng chan chứa niềm xúc động tự hào trong khi hồi cố về những cuộc giao tranh hào hùng trên dòng sông lịch sử:

Thuyền bè muôn đội, tinh kỳ phấp phới,

Hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói

Trận đánh được thua chửa phân

Chiến lũy Bắc Nam chống đối

Ánh nhật nguyệt chừ phải mờ,

Bầu trời đất chừ sắp đổi.


Chân dung Nguyễn Trãi

Đến Bình Ngô đại cáo, khi liệt kê những bằng chứng tiêu biểu nhất cho bản lĩnh chiến đấu vì độc lập dân tộc, bốn sự kiện được Nguyễn Trãi tự hào nhắc lại đã có hai sự kiện thuộc về đời Trần:

Lưu Cung tham công nên thất bại,

Triệu Tiết tích lớn phải vong thân.

Cửa Hàm Tử bắt sống Toa Đô,

Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã.

Người sau vẫn lưu giữ những ấn tượng mạnh mẽ, sống động về hào khí Đông A của các bậc tiền nhân.

Cũng có thể hình dung hào khí Đông A qua sự cảm nhận của “phía bên kia”. Trong bài thơ Sứ hoàn cảm sự (Cảm tức sau khi đi sứ về), Trần Phu, sứ giả nhà Nguyên từ nước ta trở về đã ghi lại sự sợ hãi trước khí thế Đại Việt, trước tiếng trống đồng, trước hàng giáo gươm loé sáng mà ông ta chứng kiến trực tiếp, với những câu như :

Kim qua ảnh lý đan tâm khổ,

Đồng cổ thanh trung bạch phát sinh.

(Bóng loè gươm giáo lòng cay đắng,

Rộn rã trống đồng, tóc bạc sinh)

Những câu thơ như thế này viết bởi tay của người phía bên kia về người Đại Việt là tiếng vọng độc đáo về hào khí Đông A.

Nhưng làm nên lịch sử chính là con người. Tạo nên hào khí Đông A không thể là những con người bất kỳ mà là những con người thật đặc biệt. Những con người ấy có thể để lại cho chúng ta những bài học thật sâu sắc.

Con người đời Trần có khí phách thật đáng kính trọng. Trước uy lực hung hãn của quân xâm lược Nguyên Mông năm 1258 khi quân dân Đại Việt phải tạm thời rút lui, vua hỏi ý kiến Trần Thủ Độ, câu nói của Trần Thủ Độ trả lời vua Trần Thái Tông được xem là điển hình cho hào khí Đông A: “Đầu tôi chưa rơi xuống đất xin bệ hạ đừng lo”. Câu trả lời khảng khái ấy đã khích lệ tinh thần quyết chiến của quân dân ta, một nhân tố đưa đến thắng lợi. Lại có thể viện dẫn lời Trần Quốc Tuấn trong Hịch tướng sĩ để giúp người đọc ngày nay hình dung khí phách anh hùng của con người thưở ấy: “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa; chỉ căm tức chưa xả thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù. Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, ngàn xác này gói trong da ngựa, ta cũng cam lòng”. Nhiều câu chuyện chép trong sử sách chúng ta, mỗi người dân nước Việt đã thuộc lòng từ khi ngồi trên ghế nhà trường. Đó là Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản bóp nát quả cam, thêu lá cờ chữ Phá cường địch báo hoàng ân. Trần Bình Trọng bị giặc bắt, tra hỏi “quốc sự” ông không trả lời, chỉ nói: thà làm quỉ nước Nam không thèm làm vương đất Bắc”, rồi đón nhận cái chết.

Trần Nhân Tông có hai câu thơ sau:

Bạch đầu quân sĩ tại,

Vãng vãng thuyết Nguyên Phong

(Lính bạc đầu còn đó,

Kể mãi chuyện Nguyên Phong)

Nếu chúng ta chỉ đọc văn bản hai câu thơ trên sẽ không thể hiểu hết được vóc dáng của tác giả thời ấy. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Nguyên Phong nói đây là Nguyên Phong thứ (1258), niên hiệu của vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh). Khi quân Nguyên tràn sang, trong trận chiến ở gần Việt Trì ngày nay, vua tự mình đốc chiến, xông pha tên đạn. Để có được một hồi ức tự hào của “người lính già đầu bạc”, vua Trần đã đích thân xông pha mũi tên hòn đạn.

Trần Thánh Tông triệu các phụ lão vào vấn kế trong Hội nghị Diên Hồng, vạn người đều nói đánh. Ngô Thì Sĩ bình luận trong Việt sử tiêu án: Giặc Hồ vào cướp chỉ có việc đánh thôi, sao lại phải hỏi phụ lão làm gì, là ý muốn xét biết lòng dân, làm cho họ cảm khích. Đó là nói đến trí tuệ của các vua Trần.

Hai câu thơ viết bên lăng Trần Thái Tông tại Thái Bình khi mừng công chiến thắng quân Nguyên lần thứ ba:

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,

Sơn hà thiên cổ điện kim âu

(Xã tắc hai phen bon ngựa đá,

Sơn hà thiên cổ vững âu vàng),

Theo Ngô Thì Sĩ, sở dĩ viết như vậy là vì người ta thấy chân ngựa đá ở lăng tẩm đều lấm bùn, có cảm giác như thần linh của ông cha vẫn theo dõi phù hộ ngầm (âm phù) cho mới được như thế. Đây là một huyền tích đẹp về các thế hệ vua Trần trong sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc.

Nhưng không nên nghĩ rằng các nhân vật lịch sử đời Trần chỉ biết chiến trận. Họ còn là những con người có nhân cách cao thượng, những người sống có lý tưởng đạo đức đáng để đời sau học tập.

Trần Thủ Độ (1194-1264) đã có công khởi đầu cho thời đại Đông A oanh liệt. Ông là người có nhân cách thẳng thắn, trung thực. Chuyện “chạy chức” được ông Thống quốc Thái sư này xử lý rất bất ngờ mà hiệu quả: một người quen thân với Linh từ quốc mẫu (vợ ông) xin chức “câu đương” – một chức dịch nhỏ. Ông đồng ý nhưng nói riêng với người này rằng để phân biệt với những “câu đương” khác, cần phải chặt một ngón chân anh ta. Người này tất nhiên chỉ còn nước van xin tha. Khuyến khích lời nói thẳng. Một người lính gác ngăn bà Linh từ quốc mẫu không cho đi vào khu vực cấm, bà này khóc lóc phàn nàn với ông. Nhưng ông đã không trừng phạt người lính ấy mà còn ban thưởng cho anh ta vì anh ta đã làm đúng luật.


Tháp mộ vua Trần Nhân Tông.


Trần Thái tông không chỉ là ông vua thượng võ mà còn là tác giả của Khoá hư lục, giảng dạy giáo lý nhà Phật. Trong một bài tựa nhan đề Thiền tông chỉ nam, ông cho biết ông đã từng có bận lên Yên Tử định đi tu, nhưng nhà sư trên Yên Tử nói: “Làm vua phải lấy lòng dân làm lòng mình, dân chúng muốn thế, xin vua hồi loan”. Còn Trần Thủ Độ đã đến thuyết phục nhà vua với lý lẽ: “Bệ hạ vì mục đích tu riêng cho mình thì được nhưng còn quốc gia xã tắc đời sau thì sao?” Các nhà nghiên cứu ngày nay đánh giá sự kiện này theo hai hướng, một là ghi nhận sự đặc sắc của một tác phẩm mang tinh thần Phật giáo đã đặt “quốc gia xã tắc” lên trên hết; một cách lý giải khác lại cho rằng đây là sự nhắc nhở đối với sự nghiệp tu dưỡng nhân cách cho các quí tộc quan lại thời Trần- người ở cương vị vua như ông mà sẵn sàng từ bỏ vinh hoa phú quí thì bài học về ứng xử vật chất cho các quan lại cấp dưới hẳn là rất ấn tượng. Cách lý giải sau không phải là vô căn cứ vì tuy Thái tông hành đạo nhưng không tham luyến vật chất. Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án đánh giá ông là người có ý chí khoáng đạt, sâu xa cho nên bỏ ngôi báu như trút bỏ đôi dép rách! Coi công danh địa vị như dép rách, sẵn sàng vứt bỏ bất cứ lúc nào phải chăng là một nét đẹp nhân cách cao thượng vẫn đang nói nhiều điều với chúng ta ngày nay? Trần Thái Tông trong Khoá hư lục đã nhắc nhở: “Thân thị khổ bản, chất thị nghiệp nhân” (Thân xác là nguồn gốc của đau khổ, vật chất là nguyên nhân của nghiệp chướng) cũng là nhằm đánh thức cơn mê vọng tham luyến của cải vật chất, công danh phú quí, hướng đến lý tưởng tu dưỡng nhân cách cao thượng.

Cũng theo Việt sử tiêu án, vua Thái tông lập ra Viện quốc học, tô tượng Chu Công, Khổng Tử, Mạnh tử thờ phụng, nhân sĩ trong nước đến đó giảng tứ thư ngũ kinh, lại dựng nhà giảng tập nghề võ, kết quả của sự tôn chuộng văn võ này là xuất hiện Trương Hán Siêu, Nguyễn Trung Ngạn, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão, Văn Trinh và Trần Hưng Đạo là danh nho, danh tướng lừng lẫy là kết quả của sự tôn chuộng đó.

Trần Thánh Tông là người có những phương sách đối ngoại cần được ghi nhớ. Sứ thần Mông Cổ đến dụ về việc biên giới, vua nhận tờ chiếu Mông Cổ mà không lạy, chúng trách, vua phục thư đáp lại: quốc vương không ngang với sứ thần. Mông Cổ lại đòi vua đích thân sang chầu, đưa con sang làm con tin, biên dân số, chịu quân dịch, nộp thuế, đặt quan của chúng cai trị , 6 việc đều bị vua bác bỏ. Mông Cổ đổi quốc hiệu là Nguyên, sai sứ thần dụ vua phải sang chầu, vua từ chối, lấy cớ có bệnh đau, không đi. Ngô Thì Sĩ đánh giá ông là bậc anh hùng. Ngoại giao mềm dẻo nhưng cương quyết và khôn khéo. Sau chiến thắng lớn trước quân Nguyên Mông, vua đại xá thiên hạ, xứ nào bị binh hoả được miễn thuế hoàn toàn. Nhà vua cũng là người trí tuệ: sau khi quân Nguyên đại bại, bắt được nhiều tráp dựng các tờ biểu xin hàng, vua sai đốt đi để yên lòng kẻ phản trắc, quân dân đã hàng giặc thì tha tội chết, bắt lao dịch làm cung điện chuộc tội.

Con người thời Trần còn là những thi nhân. Anh hùng và nghệ sĩ, tay gươm tay bút. Bài thơ Thuật hoài của Phạm Ngũ Lão ( Múa giáo non sông trải mấy thâu, Ba quân thế mạnh nuốt trôi trâu, Công danh nam tử còn vương nợ, Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu) là một sáng tác tiêu biểu cho loại này. Ngô Sĩ Liên viết về Phạm Ngũ Lão trong Đại Việt sử ký toàn thư: “ Ngũ Lão xuất thân trong hàng quân ngũ, nhưng rất thích đọc sách, là người phóng khoáng, có chí lớn, thích ngâm thơ, tựa như không để ý đến việc võ bị. Nhưng quân ông chỉ huy, thực là đội quân phụ tử, hễ đánh là thắng (...). Sử thần Ngô Sĩ Liên nói: Tôi từng thấy các danh tướng nhà Trần như Hưng Đạo Vương thì học vấn tỏ ra ở bài hịch, Phạm điện súy thì học vấn biểu hiện ở câu thơ, không chỉ có chuyên nghề võ. Thế mà dùng binh tinh diệu, hễ đánh là thắng, đã tấn công là chiếm được, người xưa cũng không một ai vượt nổi các ông”.

Theo Ngô Thì Sĩ, Thượng hoàng (Trần Thánh Tông) sau chiến thắng quân Nguyên Mông, về Thiên Trường, xúc cảm viết bài thơ có những câu sau:

Nguyệt vô sự chiếu nhân vô sự

Thuỷ hữu thu hàm thiên hữu thu

Tứ hải dĩ thanh trần dĩ tĩnh,

Kim niên du thắng tích niên du

(Trăng vô sự chiếu người vô sự,

Nước mùa thu chứa trời mùa thu,

Bốn biển đã trong, bụi đã lắng,

Năm nay lại đi chơi thăm thắng tích năm xưa)


Chiến thắng Bạch Đằng.


Ngô Thì Sĩ phân tích: “ Từ năm Thiệu Bảo nổi việc binh đao, hai lần đánh quân Nguyên, may mà xã tắc lại yên, giang sơn như cũ, tuy rằng lòng trời phụ cho, nhưng nhân sự cũng rất gian nan, họp vương hầu ở Bình Than, đãi phụ lão ở Diên Hồng, không hạng nào là không hỏi đến; khi vào Thanh Hoá, khi ra Hải Đông, lúc đi Đại Bàng, lúc về Thiên Trường, không nơi nào là không đi đến. Nhất đán rửa sạch bụi Hồ, lại yên thế nước, về thăm cố hương, mắt trong cảnh đẹp, tai nghe chim ca, chén rượu dưới trăng, tiếng đàn trên suối, nghĩ lại khi đi Chí Linh, Vạn Kiếp, trận đánh Đại Than, Bạch Đằng, những lúc con thuyền lênh đênh, dùng bát cơm hẩm, vua tôi, cha con vẫn nhất tâm lo sao cho qua cơn sóng gió, sở dĩ có hoài cảm ấy mà làm bài thơ trên này...

Trong không khí Tết Xuân, nói về hào khí Đông A, chúng ta có thể phải suy ngẫm nhiều điều về lịch sử dựng nước và giữ nước, và cả về lịch sử tôi luyện nhân cách của tiền nhân. Những ý tưởng có tính phác thảo trên đây chỉ là những suy ngẫm của cá nhân tôi. Xin mạo muội được chia xẻ cùng quí vị độc giả.

Trần Nho Thìn

(Theo VIETTIMES )
Về đầu trang Rss 
Các tin mới
 
Các tin khác
 
 
 
Lịch phát sóng
Animax Animal Planet Arirang AXN
Bloomberg Cartoon Network
Discovery Disney ESPN HBO
NHK StarSports CNN HTV7 HTV9 VTC1 VTC2
O2TV VTV1  VTV2  VTV3 VTV4  VTV6 VTV9
Hà Nội 1 Hà Nội 2  BRVT  Long An Nghệ An
Quảng Ngãi Vĩnh Long 1  Vĩnh Long 2
Thể thao - Bảng xếp hạng thế giới
 Bảng xếp hạng Fifa - Bóng đá nam
Bảng xếp hạng ATP - Tennis - Đơn nam
Bảng xếp hạng PGA - Golf
Bảng xếp hạng ITTF - Bóng bàn đơn nam
Bảng xếp hạng BWF - Cầu lông đơn nam
Bảng xếp hạng BWF - Cầu lông đơn nữ
Bảng xếp hạng FIBA - Bóng rổ nam
Bảng xếp hạng FIVB - Bóng chuyền nam
 
Bảng xếp hạng bóng đá
Ngoại hạng Anh - Premiership
Bóng đá Tây Ban Nha - Primera Liga
Bóng đá Ý - Serie A
Bóng đá Đức - Bundesliga
Bóng đá Hà Lan - Eredivisie
Bóng đá Pháp - Ligue 1